Aktualizacja
kwiecień 2009
 
FOTOGRAFIE
KRAJOBRAZ
FAUNA
FLORA
Inne
 
Geologia, rzezba terenu, hydrologia, klimat
 
 
Biografia - Edmund Massalski
 
 
Strona glówna
Linki
Literatura
Autor
Kontakt e-mail

GEOLOGIA

RZEZBA TERENU

KLIMAT

Rzeźba terenu województwa świętokrzyskiego

Rzeźba terenu województwa świętokrzyskiego jest bardzo różnorodna. Wynika to z budowy geologicznej i przebiegu głównych struktur tektonicznych.

Wyżyna Kielecka stanowi trzeciorzędowe wypiętrzenie tektoniczne, w którym odsłaniają się na powierzchni paleozoiczne struktury fałdowe w otoczce skał mezozoicznych od dolnego triasu po kredę. W Pasmie Masłowskim (fot. G. Sideł)Skały te pokryły starsze struktury, a następnie uległy niezbyt intensywnym deformacjom fałdowym na przełomie kredy i trzeciorzędu o nieco innym kierunku od fałdowań starszych. W starszym trzeciorzędzie pokrywa mezozoiczna w środkowej części Wyżyny została usunięta przez denudację, co doprowadziło do odsłonięcia paleozoicznego podłoża. Różnice odporności serii skalnych spowodowały powstanie pasmowego układu wzniesień i obniżeń, charakterystycznego dla środkowej części Wyżyny Kieleckiej.

Do Wyżyny Kieleckiej należą Góry Świętokrzyskie, stanowiące oś całego regionu. Góry te obejmują paleozoiczne (kaledońskie i hercyńskie) struktury fałdowe, odsłonięte w całości lub w części spod pokrywy warstw młodszych. Przebieg pasm jest zgodny z biegiem warstw skalnych, przeważnie w kierunku WNW-ESE w pasmach zbudowanych ze skał paleozoicznych i w kierunku NW-SE w pasmach zbudowanych ze skał mezozoicznych. Określenie „góry” dotyczy jednak bardziej struktury geologicznej, mniej krajobrazu, ponieważ ze względu na występujące wysokości względne i bezwzględne tylko część główną Pasma Świętokrzyskiego (Łysogóry) i Pasmo Jeleniowskie można zaliczyć do gór niskich. Tam też znajdują się najwyższe wzniesienia (Łysica 612 m n.p.m., Łysa Góra  - Łysiec, Święty Krzyż - 595 m n.p.m., Szczytniak - 554 m n.p.m.). Na grzbiecie i zboczach tych pasm występują peryglacyjne złomiska skalne, zwane gołoborzami, powstałe w warunkach istniejącego na przedpolu lodowca.

Pasma Gór Świętokrzyskich w północnej i wschodniej części (Łysogórskie, Klonowskie), zbudowane z twardych piaskowców, mają charakter długich, rozczłonkowanych grzbietów o łagodnych stokach. Geologiczne przedłużenie Gór Świętokrzyskich w kierunku wschodnim stanowi Wyżyna Sandomierska, w całości położona na obszarze województwa świętokrzyskiego. Jest to region wyżynny, stosunkowo płaski i pokryty grubą warstwą lessu. Rozcinają go lewobrzeżne dopływy Wisły: Opatówka i Koprzywianka oraz dopływy Kamiennej: Szewnianka i Świślina. W mało odpornych, podatnych na erozję lessach powstały liczne wąwozy i parowy. Na północnym wschodzie od Sandomierza, w krajobrazie wyżyny, wyraźnie odsłaniają się na powierzchni Góry Pieprzowe, zbudowane z łupków ilastych z wkładkami kwarcytów. Odmiennej budowy geologicznej są pasma i wzgórza w południowo - zachodniej części Gór Świętokrzyskich i w związku z tym mają odmienny charakter. Zbudowane z wapieni i dolomitów pasma te mają grzbiety krótkie, często rozdzielone na wyodrębnione wzgórza, niższe niż w części północnej.

Mezoregiony otaczające Góry Świętokrzyskie charakteryzują znacznie niższe wzgórza i tylko niektóre z nich mają charakter wyciągniętych liniowo pasm, jak Przedgórze Iłżeckie, czy należące już do Wyżyny Przedborskiej, Pasmo Przedborsko - Małogoskie. Cały region Wyżyny Przedborskiej ma charakter przejściowy pomiędzy krajobrazami nizin i wyżyn, co wyraźnie zaznacza się w mezoregionie Wzgórz Opoczyńskich, a wysokości w niewielu miejscach przekraczają 300 m n.p.m. Odrębny charakter ma tylko Niecka Włoszczowska, zbliżona strukturalnie do obszaru Niecki Nidziańskiej.

Niecka Nidziańska rozciąga się w południowej części województwa i stanowi synklinorium pomiędzy Wyżyną Krakowsko - Częstochowską na zachodzie, a Wyżyną Kielecką na północnym wschodzie. Na północnym zachodzie przechodzi w Nieckę Włoszczowską, a na południowym wschodzie kończy się nad Niziną Nadwiślańską w Kotlinie Sandomierskiej. W części północno - wschodniej Niecki Nidziańskiej - w widłach Nidy i Białej Nidy (Płaskowyż Jędrzejowski), występują wzniesienia zbudowane z lekko sfałdowanych warstw jury i kredy, stanowiące przedłużenie Pasma Przedborsko - Małogoskiego. Znajdujący się w obrębie Niecki Nidziańskiej mezoregion Dolina Nidy charakteryzuje się płaskim dnem podlegającym zalewom. Dno doliny, od Brzegów poniżej połączenia Białej i Czarnej Nidy po ujście do Wisły, obniża się od około 205 do 173 m, ze średnim spadkiem 0,33%. Niecka Solecka, gdzie występują lekko sfałdowane osady morza mioceńskiego (wapienie litotamniowe i gipsy), ukształtowanie powierzchni ma zróżnicowane, wysokości względne wahają się w granicach 20 - 50 m, wysokości bezwzględne osiągająod 170 - 250 m n.p.m. Garb Pińczowski jest wypiętrzeniem utworzonym z margli kredowych, spod których miejscami odsłaniają się warstwy jurajskie, a maksymalna jego wysokość dochodzi do 293 m n.p.m. Obszar Niecki Połanieckiej stanowi zapadlisko pomiędzy Garbem Pińczowskim a Pogórzem Szydłowskim. Garb Wodzisławski jest płaską antykliną opoki kredowej, a najwyższą wysokość osiąga w części zachodniej (368 m n.p.m.).

Nizina Nadwiślańska, jako część Kotliny Sandomierskiej, obejmuje szeroką dolinę Wisły (12 km), której część zachodnia leży w obrębie województwa świętokrzyskiego. Wisła ma tu kręty bieg i obniża dno koryta do 138 m n.p.m. (spadek 0,3 %). Dolinę wypełniają czwartorzędowe osady rzeczne, głównie mady, dochodzące do kilkunastu metrów miąższości. Pod nimi znajdują się osady morza trzeciorzędowego. Obok tarasu zalewowego dolinę wyróżnia taras piaszczysty i taras pokryty lessem.

W mezoregionie Małopolski Przełom Wisły, którego obszar zachodni również leży w granicach województwa, dolina Wisły obniża się do 115 m n.p.m.

 

 

 

(C) Greg S. 1999-2009