Aktualizacja
kwiecień 2009
 
FOTOGRAFIE
KRAJOBRAZ
FAUNA
FLORA
Inne
 
Geologia, rzezba terenu, hydrologia, klimat
 
 
Biografia - Edmund Massalski
 
 
Strona glówna
Linki
Literatura
Autor
Kontakt e-mail

GEOLOGIA

RZEZBA TERENU

KLIMAT

Geologia województwa świętokrzyskiego

Obszar województwa świętokrzyskiego ma bardzo urozmaiconą i złożoną budowę geologiczną. W budowie geologicznej rejonu można wyróżnić 5 dużych jednostek geologicznych:

- trzon paleozoiczny Gór Świętokrzyskich,
- obrzeżenie permsko - mezozoiczne Gór Świętokrzyskich,
- Niecka Nidy (Miechowska),
- odcinek lubelski synklinorium brzeżnego (Niecka Lubelska),
- zapadlisko przedkarpackie.

Główną jednostką geologiczną, zRezerwat "Ciosowa" (fot. G. Sideł)ajmującą środkową część województwa, jest wydźwignięty w wyniku kaledońskiej i waryscyjskiej orogenezy trzon paleozoiczny Gór Świętokrzyskich o bardzo skomplikowanej tektonice. Zaznacza się on w morfologii terenu w postaci pasm górskich o przebiegu WNW-ESE, zgodny z biegiem warstw skalnych.
W budowie geologicznej biorą udział utwory paleozoiku od kambru dolnego (wiek około 570 mln lat) ordowiku, syluru, dewonu po karbon (wiek około 365 mln lat).
Utwory starszego paleozoiku budują najwyższe pasma regionu, m.in. główne pasmo Łysogórskie oraz Jeleniowskie, Zgórskie, Posłowickie, Dymińskie, Orłowińskie, Brzechowskie, Ociesęckie i Wygiełznowskie. Wykształcenie litologiczne utworów poszczególnych okresów jest bardzo zróżnicowane:

  1. utwory kambru reprezentowane są przez kwarcyty, łupki kwarcytowe, łupki ilaste, szarogłazy, mułowce i piaskowce; miąższość utworów kambru przekracza 2500 m,

  2. utwory ordowiku i syluru wykształcone są w postaci piaskowców, szarogłazów, mułowców, zlepieńców z wkładkami wapieni, łupków graptolitowych i iłowców krzemionkowych; miąższość utworów ordowiku szacuje się na około 300 m, a syluru w rejonie Łysogór dochodzi do 3000m.

Twarde piaskowce kambru, a w mniejszym stopniu piaskowce ordowiku, stanowiły surowiec kamienny używany w budownictwie i drogownictwie (kamieniołomy w rejonie Biesaka, Mójczy, Brzechowa, obecnie czynna kopalnia w Wiśniówce).

Obszary obniżeń tektonicznych - synklin w obrębie trzonu paleozoicznego wypełnione są osadami młodszego paleozoiku dewonu i miejscami dolnego karbonu.
Utwory dolnego dewonu wykształcone są głównie jako piaskowce, piaskowce kwarcytowe, iłowce z wkładkami tufitów i zlepieńce. Osady te osiągają miąższość 900 m, budują w znacznej części m.in. pasma Klonowskie, Daleszyckie, Cisowskie. Część z nich - piaskowce kwarcytowe, zawierające ponad 95% SiO2 - stanowi cenny surowiec: kwarcyty ogniotrwałe dla potrzeb hutnictwa.
Dewon środkowy i górny reprezentują utwory węglanowe, głównie wapienie i dolomity dewonu środkowego, o miąższości do 1000 m oraz wapienie płytowe i skaliste, margle i łupki ilaste z wkładkami wapieni dewonu górnego o miąższości do 350 m.

Karbon dolny reprezentują osady mułowcowo - ilaste z tufami, tufitami i łupkami bentonitowymi, występujące w formie płatów w jądrach synklin, osiągając miąższość do ca 300 m.
Utwory węglanowe dewonu budują wzgórza w rejonie Chęcin (Miedzianka, pasma Chęcińskie, Gałęzickie, Bolechowickie), Kielc (Jaworznia, Chełmce, Kostomłoty, pasmo Kadzielniańskie), Łagowa i Iwanisk. Skały te stanowią najważniejsze kopaliny na terenie województwa, eksploatowane dla potrzeb przemysłu wapienniczego, cementowego, produkcji kruszywa łamanego oraz jako tzw. "marmury kieleckie".

Z osadami trzonu paleozoicznego, ukształtowanych w kilku etapach ruchów tektonicznych, poprzecinanych licznymi uskokami, związana jest mineralizacja rudami miedzi, ołowiu, srebra, a także żelaza. Występowanie tych rud było podstawą rozwoju w XVI i XVII wieku górnictwa kruszcowego w rejonie kielecko - chęcińskim.

Drugą jednostką, zajmującą północną i środkową część województwa, jest obrzeżenie permsko - mezozoiczne Gór Świętokrzyskich, otaczające paleozoiczny masyw świętokrzyski z wyjątkiem części południowo - wschodniej. Jednostkę tę budują osady paleozoiczne - permu górnego i mezozoiczne - triasu i jury wieku od 250 do 150 mln lat. Wykształcenie litologiczne osadów tej jednostki przedstawia się następująco: zlepieńce grubookruchowe, znane jako zlepieńce zygmuntowskie, mułowce i piaskowce, wapienie i margle permu górnego - cechsztynu, o miąższości do 300 m, piaskowce, zlepieńce, iły i mułowce triasu dolnego, o miąższości do 150 m w części południowej, a do 1000 m w części północnej, wapienie, dolomity i iłowce triasu środkowego, o miąższości od 20 do 150 m, piaskowce i iłowce z wkładkami margli, wapieni triasu górnego o miąższości kilkudziesięciu metrów, piaskowce, mułowce, iłowce jury dolnej - liasu, o miąższości do 500 m, iły z przewarstwieniami piaskowców i mułowców jury środkowej - doggeru o miąższości od 100 do 300 m, oraz wapienie płytowe, margliste, oolitowe z krzemieniami jury górnej - malmu, o miąższości od 400 m w części północnej, a do 1000 m w części południowo - zachodniej.

Z osadami permsko - mezozoicznego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich związane są liczne surowce mineralne. Najważniejsze z nich to:

  1. osadowe rudy żelaza, występujące w utworach jury dolnej i środkowej, a częściowo również w utworach triasu, eksploatowane dawniej w rejonie Ostrowca Świętokrzyskiego, Starachowic i Końskich (obecnie o znaczeniu tylko historycznym),

  2. iły ceramiczne kamionkowe i ogniotrwałe oraz iły ochrowe, głównie w osadach dolnej jury rejonu Końskich, Stąporkowa, Suchedniowa, Starachowic, piaskowce budowlane, czerwone i różowe dolnotriasowe rejonu Tumlina, Łącznej, Suchedniowa oraz Radoszyc, białe piaskowce dolnojurajskie rejonu Końskich, Starachowic, Nietuliska, Kunowa, Opatowa i Ćmielowa,

  3. zlepieńce wapienne i wapienie dekoracyjne cechsztyńskie typu "zygmuntówki" oraz górnojurajskie wapienie "morawickie",

  4. wapienie i margle dla przemysłu wapienniczego i cementowe oraz do produkcji kruszyw - głównie wapienie jurajskie pasma Przedborsko - Małogoskie, wzgórz Sobkowsko - Korytnickich, rejonu Chmielnika oraz rejonu Ćmielowa - Ożarowa.

Południową i południowo - zachodnią część województwa buduje Niecka Nidy (miechowska). Nieckę tę wypełniają osady węglanowe kredy górnej o wieku od ponad 100 do ok. 70 mln lat. Wykształcone są głównie jako margle, opoki i wapienie o znacznej miąższości kilkuset metrów. Utwory te są silnie pofałdowane w części przylegającej do Gór Świętokrzyskich. Charakterystycznym elementem są tu płaskie garby - Garb Pińczowski, Garb Wodzisławski i płaskie obniżenia - Doliny Nidy, Niecki Soleckiej i Połanieckiej. Osady kredowe nie mają większego znaczenia surowcowego, chociaż w przeszłości były lokalnie eksploatowane na podmurówki i ściany budynków gospodarczych.

W północno - wschodniej części województwa występuje fragment odcinka lubelskiego synklinorium brzeżnego (Niecka Lubelska). Jednostkę tę budują również utwory kredowe, wykształcone jako piaski glaukonitowe, margle oraz piaskowce z konkrecjami fosforytowymi kredy dolnej i wapienie oraz opoki z krzemieniami, wapienie glaukonitowe i margle z czertami kredy górnej, o miąższości kilkuset metrów.

Z osadami tymi związane są złoża fosforytów w rejonie Chałupki - Tarłów, eksploatowane w latach 1936 - 1956 oraz złoża wapieni i opok w rejonie Tarłowa i Ożarowa, wykorzystywane do celów lokalnych jako kamień łamany i budowlany oraz jako częściowy surowiec do produkcji cementu i klinkieru.

Południowo - wschodnia część województwa znajduje się w obrębie Zapadliska Przedkarpackiego, wypełnionego osadami trzeciorzędu o dużej zmienności facjalnej, zalegającymi na zerodowanej powierzchni utworów prekambryjskich, paleozoicznych i mezozoicznych. Osady te powstały od 15 do 8 mln lat temu w okresie górnego miocenu. Najstarszymi utworami są iły, mułowce oraz piaski z pyłem węglanowym o niewielkiej miąższości i niewielkim rozprzestrzenieniu. Następnie osadziły się piaskowce i wapienie litotamniowe, powstałe ze szczątków glonów i rozkruszonych raf wapiennych, a następnie powstały osady chemiczne o miąższości do 55 m (seria węglanowo - gipsowa). W końcowym etapie osadziły się utwory sarmatu ilastego, wykształcone w postaci iłów, i mułowców, tzw. iły krakowieckie, o dużej miąższości oraz sarmat detrytyczny wykształcony w postaci piasków, słabozwięzłych piaskowców kwarcowych i detrytycznych, osadzonych na zerodowanej powierzchni iłów krakowieckich.

Osady te mają duże znaczenie surowcowe. Wapienie litotamniowe i detrytyczne rejonu Chmielnika, Szydłowa i Pińczowa eksploatowane dla są potrzeb budownictwa (tzw. kamień pińczowski). Również w budownictwie w całej Polsce używane są gipsy rejonu Ponidzia. Z gipsami związane są także wody mineralne rejonu, Buska i Solca. W wyniku wtórnych przeobrażeń gipsów powstały w wapieniach pogipsowych złoża siarki rejonu Grzybowa - Dobrowa, Osieka - Baranowa Sandomierskiego i Piaseczna.

Duże znaczenie mają również iły krakowieckie, stanowiące najważniejszy w województwie surowiec do produkcji ceramiki budowlanej, eksploatowane dla potrzeb szeregu cegielni w rejonie Buska, Wiślicy, Skalbmierza, Kazimierzy Wielkiej, Słupi Pacanowskiej oraz w rejonie Dwikóz, Osieka, Klimontowa i Rytwian.

Utwory starszego podłoża na terenie całego województwa pokryte są osadami czwartorzędu, powstałymi w ciągu ostatnich 700 tys. lat. Pokrywa osadów czwartorzędowych jest nierównomierna, o bardzo zróżnicowanej miąższości - od kilku do kilkudziesięciu metrów. Osady te wykształcone są w postaci piasków eolicznych, lessów, piasków wodno - lodowcowych i rzecznych, mułków, glin i torfów.

Czwartorzędowe piaski, głównie eoliczne i rzeczne, stanowią powszechnie eksploatowaną na terenie województwa kopalinę, zarówno na skalę przemysłową z dużych złóż, jak też z niewielkich piaskowni.

 

 

(C) Greg S. 1999-2009